Schimmels in Cultuur & Geschiedenis: Volksverhalen & Ontdekkingen

Hebben schimmels echt de geschiedenis veranderd?

Ja — keer op keer, meestal zonder dat iemand het merkte. Schimmels zijn hun eigen koninkrijk van leven, noch plant noch dier. Al duizenden jaren lang gebruiken mensen ze om vuur aan te steken, brood te bakken, wol te verven, infecties te bestrijden, en hun verhalen met magie te vullen. Archeologen vinden aanwijzingen dat mensen schimmels al minstens 6.000 jaar geleden gebruikten voor voedsel, drank en medicijnen.

Deze pijler is je gids naar schimmels in cultuur en geschiedenis. Begin hier voor het grote plaatje, en volg de links naar andere gidsen om elk verhaal dieper te verkennen.

Wat deden de allereerste mensen met schimmels?

Een van de oudste aanwijzingen vinden we bij Ötzi de ijsman, een mummie die bevroren in de Alpen werd gevonden. Ötzi stierf ongeveer 5.300 jaar geleden. Op een leren koord en in zijn tas droeg hij twee soorten schimmels: de tonderzwam (Fomes fomentarius), die hij gebruikte om een gloeiende smeul vast te houden en daarmee vuur aan te steken, en de berkpolioor, die waarschijnlijk als eenvoudig medicijn diende.

Die truc om vuur aan te steken werkte duizenden jaren lang. Mensen stampten de tonderzwam ook fijn tot een zacht, suède-achtig vilt dat amadou heette — een vroeg „schimmelleertje“ dat enkele makers vandaag de dag opnieuw ontdekken.

Veiligheid eerst: de schimmels in deze verhalen werden door experts en volwassenen gebruikt. Pluk en eet nooit zelf een wilde paddenstoel — veel zijn giftig en zien er bijna exact hetzelfde uit als veilige soorten. Verken wilde schimmels met je ogen en camera, en altijd met een volwassene dicht bij.

Welke schimmels voeden ons?

Sommige van onze favoriete voedingsmiddelen bestaan alleen omdat schimmels bestaan. Een eencellige schimmel genaamd gist (Saccharomyces cerevisiae) produceert bubbeltjes koolstofdioxide die het brooddeeg laten rijzen — een truc die oude Egyptenaren ongeveer 4.000 jaar geleden al gebruikten. Je kunt zelfs wilde gist uit de lucht opvangen om een zuurdesemstarter te kweken.

Andere schimmels worden opzettelijk gekweekt voor hun smaak: de blauwe aderen in blauwe kaas zijn een schimmel, de geëerde koji-schimmel in Japan verandert sojabonen in sojasaus en miso, en kostbare truffels groeien onder de grond, waar getrainde honden ze opsnuffelen. In Mexico wordt een maïsschimmel een lekker gekookt gerecht genaamd huitlacoche — en alles wordt geteeld of gekocht in de winkel, nooit als wilde oogst.

Kan een piepkleine schimmel echt de wereld veranderen?

Twee van de grootste keerpunten in de geschiedenis kwamen voort uit schimmels die zo klein zijn dat je een microscoop nodig hebt om ze te zien.

• Een schimmel die levens redde. In 1928 kwam wetenschapper Alexander Fleming terug van vakantie en ontdekte dat er een schimmel op een petrischaaltje was geland die alle bacteriën eromheen had gedood. Die schimmel gaf ons penicilline, het eerste ware antibioticum — werk dat in 1945 een Nobelprijs won.
• Een schimmel die naties verplaatste. In de jaren 1840 rottte een schimmelachtige waterschimmel, Phytophthora infestans, de aardappeloogsten van Ierland weg. De Ierse Aardappelhongersnood die volgde doodde ongeveer een miljoen mensen en dwong ongeveer een miljoen anderen het land te verlaten, wat hele landen herschreef.

Schimmels die bomen doden hebben ook bossen herschreven, miljarden Amerikaanse kastanjebomen in de afgelopen eeuw vernietigd. Dit zijn verhalen over geschiedenis, niet over gezondheid — en ze brengen één duidelijke les: eet nooit beschimmeld voedsel, daarom controleren en bewaren volwassenen voedsel voorzichtig.

Waarom zijn paddenstoelen overal in onze verhalen en kunst?

Lang voordat iemand begon te begrijpen wat schimmels waren, vonden ze al de verbeelding aan. Mensen geloofden vroeger dat een feeënring — een cirkel van paddenstoelen in het gras — aangaf waar feeën dansten. De werkelijke reden is net zo verbazingwekkend: één verborgen web van mycelium dat jaar na jaar naar buiten toe groeit, en sommige ringen groeien honderden meters breed.

Schimmels kleuren zowel ons handwerk als onze verhalen. Eeuwenlang kookten mensen bepaalde paddenstoelen om wol zonsondergang-oranje en olijfgroen te verven, en persten korstmossen uit voor de paarse kleurstof en het lakmoespapier dat nog steeds in wetenschapslabs gebruikt wordt. De beroemde rood-met-witte-vlekken paddenstoel uit sprookjes is een echt — en giftig — soort, dus het is puur voor kijken.

Schimmels hebben zelfs één van de geliefdste kinderboeken-schrijfsters van de geschiedenis gevormd. Voordat Peter Konijn, was Beatrix Potter een serieuze paddenstoel-wetenschapper die meer dan 350 schimmels schilderde en in 1897 een onderzoekswerk naar Londons Linnean Society stuurde — een werk dat, omdat ze een vrouw was, een man voor haar moest voordragen.

De korte versie

Van Ötzi's vuurrits tot penicilline, van feeënring-volksverhalen tot Beatrix Potters schilderijen — hetzelfde verborgen koninkrijk duikt steeds weer op op de keerpunten van de geschiedenis. Schimmels hebben stilletjes vormgegeven hoe mensen vuur maken, bakken, genezen, doeken verven, en dromen — precies waarom het de moeite waard is ze te leren kennen.